Alsol Intimanta Yanuna
QUECHUA
RECEPAS Y INTRODUCCIÓN DEL AL-SOL INTI YANQ’UYMANTA Perú suyupi
GENERAL RUWAYKUNA
- Intimanta wayk’unapaq aparatowanqa pisiyachinmi mikhunata wakichinaykipaq, chaymi wayk’ushaspa huk ruwaykunata ruwawaq.
- Aswan allinmi mikhuykunata yanuna yana (opaco yana) p’uyñukunapi, allin wichqasqa tapayuq, mana vapor lluqsinanpaq.
- Asado, guiso, cazuela, sopas, wallpa, papa, zanahoria, arroz, huk mikhuykuna ima, intimanta wayk’unapi aswan unayta qhipakunman, wayk’usqamanta, manataq mana chinkachispachu, manataqmi q’uñiynintapas, sabornintapas chinkachispa. Mikhuyqa manan nishutachu wayk’unqa.
- Wayk’uchkaspaqa manam mikhunata kuyurichinachu. Mikhunata qhawaylla hinaspa usqhaylla tapata cambiay. Achka mikhunata wayk’uspaqa aswan allinmi 2 utaq 3 mankaman rakiy.
MIKUYKUNAMANTA YACHAYKUNA
1. CH’AK CEREALES Y GRANOS (Cebada, sara, mijo, kinuwa, amaranto, arroz, trigo): Granota yakuwan utaq lechewan kaqllata chaqruspa malliykusqanman hina timpuchina. Yanusqa arrozpaq, habaspaq, lima habaspaq ima, unupi huk tuta ch’allana. Chay chaqrusqata churana chayman hina opaco yana mankapi hinaspataq chuya plástico bolsawan tapaykusun, kamachikuykunaman hina. Yaqa 2-3 hora yanuna pacha tukunankama mana mankata kichanachu.
2. VERDEKUNA: Ama unuta yapanachu.
- Alcachofa: 2,5 horas
- Espárrago: 1-1,5 horas
- Huk Musuq Verdurakuna: 1-1,5 horas
- Ch’akisqa Habas: 3-5 horas (huk tuta ch’akichisqa)
- Remolacha, Zanahoria, Papa, huk Saphi Verdurakuna: 3 hora
- Sara: 1-1,5 horas
3. HUQUKUNA: Aslla yakuta churaspa 1–2 horata yanuna.
4. AYCHAKUNA: Ama unuta yapanachu.
- Waka aycha, cordero, cabra, hukkunapas: 2 hora
- Challwakuna: 1–2 pacha
- Wallpa kuchukuna: 2 pacha
- Wallpa entero: 3 horas
5. PASTA: Yakuta 1,5 horata ñawpaqta ruphaykachina. Chay pastataqa pisi aceitewan churaspa, kuyurichispa, 10-15 minutukunata utaq munasqa llamp’u kanankama yanuna.
6. Wayk’una pachakunaqa hukniraymi kanman intiq k’anchayninman hina, wata pachaman hina, chiri killapi aswan pisilla, chiri killapitaq aswan unay.
RECIPAS
QUQUYUYUYKUNA
COCA MATE / SUELDO O TÉ BOSOS
Iskay kimsa litro yaku. Manaraq unuta yapachkaspa coca raphikunata llampullata ñut’una. Chay mankataqa intimanta wayk’una chawpipi huk platoman churaspa intipi 1–3 horata ruphaykachina. Malliyman hina misk’ichiy.
CAFÉ
Tawa cuchara 1,5 litro yakupi. Intipi 1-3 horata ruphaykachispa misk’ichina.
EMOLIENTE (Emollient)
Imakuna: 1/4 kg cebada asnasqa, iskay litro yaku, huk membrillo phatmasqa, huk maki sara seda, limón, azúcar ima.
Wakichiy: Yakuta huk horata intipi ruphaykachina, llapan imakunatapas yapaykusun, mana asukarwan limónwanchu (tukuyninpi kaykunata yapay), hinaspataq intipi kuskan horatawan ruphaykachina.
Chicha de Jora
Imakuna: 1 kg jora sara, 1/2 kg azúcar marrón, 1/2 vaso chancaca (azúcar de caña mana chuyanchasqa), 3 litro yaku.
Wakichinapaq: Jora sarata yakupi huk horata intipi ch’akichina. Yakuta tikraspa huk horatawan ch’akichina. Kimsa litro yakupi pusaq horata chulluchispa intipi ruphaykachispa, q’uñi yakuta yapaykusun, chaynapi chay nivelta waqaychaspa. Tukuyninpiqa asukarta, chancacata ima churana, chulluchispa, q’uñichiy.
Chichata t’uru mankakunaman churaspa tamizkunawan tapaykusun wayra filtrananpaq. Chichata pusaq p’unchaw samachina, espumata hurquspa, sedimentota chulluchispa, malliykusqanman hina misk’ichina.
Chicha Morada
Imakuna: 1 kg sara morado, 1 piña puqusqa, 3 membrillo (kuchusqa), 2 manzana phatmasqa, clavo, canela, 4 litro yaku, limón jugo, azúcar ima gustoman hina.
Wakichiy: Purpura saramanta k’aspikunat

MIKHUNAPAQ YANQ’ANAPAQ TIEMPOKUNA ALSOL INTI YANQ’ANAPI IMAYNA RUWAYKUNA ELEMENTOKUNA RUWAY:
Intimanta yanukuqta intiman orientay.
Vidrio tapanqa chuya hinaspa allinta wichqasqa kanan.
Chay cajata 15 30 minutukunata ñawpaqta ruphaykachina, chaymantataq mikhunata ukhuman churana.
Wayk’una manka: Mate yana mankakunata utaq mankakunata llamk’achiy, aswan allinta ruphayta ch’unqanapaq.
Sapa kutim waqaychanakunata tapay, chaynapi vapor mana kananpaq hinaspa utqaylla yanukunanpaq.
YUYUY RUWAYMANTA NOTA: Diseño parabólico nisqawan, reflexión de panel difuso nisqawan ima, mana wayk’una ruwaypiqa wayk’unata wakmanta orientanachu tiyan.
Intimanta wayk’unapiqa manan mikhuyqa ruphanchu, chaymi mana qhawasqalla saqesunman.
NTI YUYUY RUWAYPA ALLIN ALLINCHAYKUNA
Intitaqa mana qullqillapaqmi servichikun, manam pachamamatapas qachachanchu.
Mana ninataqa llamk’achinkuchu, chayraykutaq mana sasachu apaykachakun, manataq ruphachiyta atinkuchu.
Yakuta timpuchisunman esterilizanapaq sichus tapasqa wakichisqa kanman chayqa.
Allin mikhuyta kallpachan, mikhunata timpuchinapaq mana aceiteta necesitasqanrayku.
Chay wayk’uypi ruwasqakunaqa rikch’akunmi olla a presión nisqawan.
Chayqa llamkanmi ima sasachakuypipas mana combustible necesitaptin.
Allinmi chakra llaqtakunapaq utaq mana gas nitaq luz nisqayuq suyukunapaq.
PERU SUYUPI INTIPI WAKICHInapaq ALLIN PUKUKUNA EL NIÑO EMERGENCIA RUWAYPI
Intimanta allin wayk’unapaq pachakuna: Intipi wayk’unapaq aswan allin pachakunaqa 9:00 AMmanta 2:00–3:00 PMkama.
Cenaymanta puchuq mikhuykunataqa toallawanmi k’uyusunman, chhaynapi ruphay mana kananpaq.
Situaciones de emergencia nisqapaq utaq desastre natural nisqapaq, maypichus fuente de alimentación interrumpida, refrigeración nisqa mana kanchu, norte de Perú suyupa mikhuyninkunaqa allin fundamento técnico nisqatam qun: kachiyuq hinaspa ch’akisqa aychakunata (charqui utaq cecina hina), ch’aki legumbrekunata, chili pimientokunata, chicha de jora (saramanta upyana fermentada), utaq vinagreta conservante natural hina.
Kay recetas nisqakunaqa, norte de Perú llaqtamanta platos emblemáticos nisqakunatan adaptanku, intimanta wayk’unapaq (caja o parabólica) nisqapi, mana ismukuq despensa grapaskunallata utilizaspa.
1. Ch’aki Aychawan Puré Verde Plantanos (Estilo Piura) .
Plátanos masadas nisqaqa wichay quchapatamanta ñawpaqmanta pacha mikhuymi.
Verde plátanokunaqa manan refrigeración nisqataqa necesitankuchu, chaymi semanakuna temperatura ambiente nisqapi qhepanku.
Mana waqlliq imakuna: Q'umir p'alltakuna (bellaco icha maleño rikch'aq) . Ch’akisqa waka aycha, cabra aycha, utaq allin kachiyuq jerky Verdura aceite utaq mantequilla Puka ch'uñu, ch'akisqa ajo, ch'akisqa q'illu chili pimienta (icha waqaychasqa pasta) . Kachi, comino, pimienta ima
Intimanta yanunapi wakichiy: Intimanta wayk’unapaq hina yana mankapi, plátanokunata qaranmanta, kuchusqatapas pisi yakuwan utaq aceitewan churana, intipi partiblananpaq (yaqa 45-60 minuto).
Chaykamaqa ch’akisqa aychata phatmaspa utaq kuchuna.
Llumpay kachiyuq kaptinqa, ñawpaqtaraqmi ch’akichina.
Plantakuna llamp’uña kaptinqa, tenedorwan utaq mazowan masana, wakin rustikakunata saqispa.
Intimanta mankaman condimentota (aceite, cebolla phatmasqa, ajo, chili, comino ima) yapaspa 20 minutu timpunanpaq saqiy.
Chay plátano masata ch’akisqa aychawan, condimentowan ima chaqruspa, tapaspa, saborkunatataq 20 30 minutukunatawan chulluchina.
2. Seco de Carne Seca icha Charqui a la Norteña (Norte-Estilo Ch'aki Aycha Guiso) .
Mana waqlliq imakuna: Ch’akisqa waka aycha, alpaca, utaq kachiyuq jerky Ch’akisqa kanari, panamito, utaq bayo habas Yuraq utaq q’illu arroz Wakmanta yakuchasqa ch'akisqa cilantro (icha waqaychasqa cilantro pasta) . Ch’akisqa utaq musuqmanta yakuchasqa q’illu chili polvo Botellapi chicha de jora (saramanta upyana fermentado) utaq yuraq vinagrepa salpicaynin Puka ch’uñu, ajo polvo/ch’akisqa ajo, aceite, kachi, comino ima
Intimanta yanukuqwan wakichiy: Chay legumbrekunataqa huk tutam ch’akichina.
Chaykunataqa qatasqa yana mankapi intipi 2 3 horata yanuna.
Ch’akisqa aychataqa pisi tiempollata ch’akichispa ch’akichiy.
Intimanta yanunapaq ch’uñu, ajo, mirasol chili pimienta, cilantro, ch’aki aycha ima condimentota churay.
Chaymanqa chicha de jora (saramanta upyana fermentado) utaq yakupi ch’akichisqa vinagreta hich’ay.
Tapaspa intipi yanuna 1,5 2 horata, utaq aycha llampuyanankama.
Intiwan yanusqa arrozwan (yaqa 45-60 minutu tapasqa, yana mankapi) haywarina.
3. Garbanzos/Lentejas especiadas Chicha de Jorawan Aji Pancawan (Puka Puka Peruano) .
Mana waqlliq imakuna: Ch’akisqa lentejas utaq garbanzos Ch'akisqa aji panca (tukuy icha polvo) . Ch'akisqa aji amarillo (mirasol chili pimienta) . Ch’uñu, ch’akisqa utaq ñut’usqa ajo Chicha de jora o manzana/vinagre vinagre Verdura aceite
Intimanta yanunapi wakichiy: Garbanzokunata utaq lentejakunata huk tuta ch’akichina.
Intimanta yanunapi lentejakunata churana, chaypi tapananpaq yakuwan, aceitewan, aji pancawan, aji mirasolwan, cebolla/ajowan ima.
Yanapay huk salpicadura chicha de jora nisqawan, chaywanmi norte de Perú suyupa sumaq q’apaynin kanqa.
Intipa reflectorninman tapaspa hinaspa qawachiy.
Chay lentejakunaqa 1 horamanta 1,5 horakamam kanqa;
chay garbanzos 2 a 3 horas.
4. Emergencia Teóloga Sopa (Versión Despensa) .
Mana waqlliq imakuna: Ranusqa t’anta, tostadas utaq yakumanta galletakuna Caldo deshidratado (cubos utaq wallpa/waka aycha polvo) utaq jerky rallado Verdura aceite Aji mirasol y aji panca polvo o pasta Ch’aki ch’uñuwan añuwan Lata utaq jarrayuq yana aceitunas (munasqa) .
Intimanta yanunapi wakichiy: Chay q’uñi t’antata pisi yakupi utaq musuqmanta ruwasqa caldopi yapamanta hidraray.
Intimanta yanuna wasipiqa, aceitewan, cebollawan, ajowan, aji panca pimientowan, aji mirasol pimientowan ima baseta wakichina.
20 minutu ruphaykachina.
Chaymanqa musuqmanta ruwasqa caldota, maqchisqa t’antatapas yapaykusun.
Intipi yanuna, tapasqa, 45 minutumanta 1 horakama, rakhu sopata tarinaykikama.
PLATA TÍPICO YANUSQA EN EL PAN SOLAR Papa a la Huancaína
Imakuna ruwanapaq: Papata intipi 2-3 horata timpuchisqa, aji amarillo pimientos, 1 paquete galleta gaseosa, 150 g musuq queso, 1/4 taza leche evaporada, aceite, kachi ima gustoman hina.
Wakichinapaq: Aji amarillo pimentumanta muhukunata, venasninta ima hurquspa, yakupi intipi 1 3 horata yanuna.
Musuq quesowan, lechewan, kachiwan, galletakunawan, aceitewan ima chaqruna.
Wayk’usqa papa pataman haywarina, sinchi timpusqa uhuwan, aceitunaswan, lechugawan ima sumaqchasqa.